Norðurlönd í sókn og vörn á viðsjárverðum tímum Þórir Guðmundsson skrifar 15. júlí 2020 12:11 Fyrr í þessum mánuði skilaði Björn Bjarnason af sér merkilegri skýrslu með fjórtán tillögum um aukið samstarf norrænu ríkjanna fimm á sviði alþjóða- og öryggismála. Það er til marks um gjörbreytt umhverfi í alþjóðamálum að í skýrslunni leggur Björn mikinn þunga í tillögur um að Norðurlöndin efli með sér samstarf um stafrænar ógnir á sviði lýðræðis, jöfnuðar, tjáningarfrelsis og annarra samnorrænna gilda. Skýrsla Björns kemur út 11 árum eftir Stoltenberg skýrsluna, sem vakti mikla athygli. Í báðum tilvikum fengu utanríkisráðherrar norrænu ríkjanna virtan einstakling til þess að koma með tillögur sem hægt væri að taka mið af við þróuna á norrænu samstarfi næstu árin. Báðar skýrslurnar bera vott um að sú aðferðafræði að fela einum einstaklingi slíkt verkefni getur borið góðan ávöxt. Árið 2009 lagði Thorvald Stoltenberg fyrrverandi forsætisráðherra Noregs til að Norðurlönd þróuðu með sér miklu meira samstarf í varnarmálum. Björn fjallar ekki mikið um hefðbundið hernaðarsamstarf Norðurlanda en þeim mun meira um aðrar víddir öryggismála. Það er til marks um hraða þróun á einum áratug. Þegar Stoltenberg settist niður við sín skrif grunaði fáa að á næstu árum myndu Bretar ganga úr Evrópusambandinu, Bandaríkjamenn kjósa forseta sem daðraði við úrgöngu úr Atlandshafsbandalaginu og Rússar beita sér með umfangsmikilli undirróðursherferð á samfélagsmiðlum fyrir hvoru tveggja. Stjórnvöld í Kína voru byrjuð að reyna að sölsa undir sig Suðurkínahaf en voru enn langt frá því að móta þá virku, og stundum hörðu, innan- og utanríkisstefnu sem einkennir stjórn Xi Jinpings forseta. Facebook var bara fimm ára. Spenna á norðurslóðum Kínversk stjórnvöld áttu líka eftir að gefa út norðurslóðastefnu, sem þau gerðu í skýrslu 2018. Í henni er kallað eftir stórauknum fjárfestingum Kína í innviðum á norðurslóðum í því skyni að opna upp siglingaleið frá Kína til norðurs, eða það sem má kalla „silkileið um norðurhöf.“ Ekki þarf að þekkja hina upprunalegu silkileið vel til að skilja að slíkum flutningaleiðum fylgir óhjákvæmilega pólitík og pólitík fylgir hagsmunagæsla og þegar hagsmunir stórvelda skarast þá eru vopnin sjaldnast langt undan. Í sinni skýrslu dregur Björn fram ofuráherslu norrænu ríkjanna á að lágmarka spennu á norðurslóðum. Spennan er þrátt fyrir það að aukast og ekkert bendir til þess að hún muni minnka. Stoltenberg skýrslan var skrifuð þremur árum eftir brotthvarf Bandaríkjahers frá Íslandi. Nú gefa Bandaríkjamenn norðurslóðum gaum á ný með umfangsmiklum heræfingum, nýlegri ákvörðun um að koma upp hernaðaraðstöðu á fjórum stöðum nálægt norðurskautssvæðinu og að smíða þrjá stóra ísbrjóta og jafnvel áhuga á að kaupa Grænland. Þegar Mike Pence varaforseti Bandaríkjanna heimsótti Ísland á síðasta ári var honum tvennt efst í huga: Annars vegar að Íslendingar úthýstu kínverska fyrirtækinu Huawei og hins vegar að Íslendingar höfnuðu boði Kínverja um þátttöku í innviðauppbyggingarverkefninu „belti og braut.“ Enn er ekki útséð um hvort íslensk stjórnvöld fara að þeim boðum – en Bretar tilkynntu fyrr í vikunni að Huawei yrði ekki með í framtíðarþróun 5G kerfis þar í landi. Bandaríkjaforseti þakkaði sjálfum sér þá niðurstöðu. Stafrænar árásir Rússa Þó að Kína sé rísandi stórveldi með augastað á norðurslóðum má ekki gleyma Rússlandi Vladimírs Pútín forseta, sem nú hefur tryggt sér möguleika á að sitja við völd til 2036. Undir Pútín hafa Rússar ráðist inn í Georgíu, innlimað hluta af Úkraínu og staðið fyrir stafrænni moldvörpustarfsemi um allan heim en með mikilli áherslu á grannþjóðir okkar í Eystrasaltsríkjunum. Pútín hefur byggt upp stjórnkerfi sem reiðir sig bæði á leyniþjónustustofnanir ríkis og hers og á voldug stórfyrirtæki sem hafa fengið að dafna í skjóli opinbers stuðnings. Stafrænar árásir slíkra aðila á innviði og lýðræðislegar grunnstoðir fjölda ríkja hafa verið svo ákafar að spurningar ágerast um hvenær hægt verði að tala um íhlutun eða jafnvel árásir, þó að ekki séu notuð hefðbundin vopn. Fáir eru jafn meðvitaðir um þessa ógn og ráðamenn í Eystrasaltsríkjunum þremur; Eistlandi, Lettlandi og Litháen. Á fundi í Vilnius í nóvember 2018 með erlendum ritstjórum, sem undirritaður tók þátt í, varaði Linas Linkevicius utanríkisráðherra Litháens við tilraunum Rússa til að hafa áhrif á almenningsálitið víða um heim. „Fjölmiðlar eru í fremstu víglínu hins nýja upplýsingastríðs,“ sagði hann. Litháar vita hvað þeir eru að tala um. Þeir verða fyrir daglegum tölvuárásum af margvíslegu tagi. Þá hafa rússneskir fjölmiðlar, samfélagsmiðlar og stjórnmálamenn í mörg ár kerfisbundið dreift áróðri um að hinir og þessir hlutar landsins – svo sem höfuðborgin Vilnius og þriðja stærsta borg landsins Klaipeda - tilheyri í raun ekki Litháen eða eigi ekki að gera það. Litháar óttast að áróður sem þessi kunni að vera undanfari einhvers verra. Sams konar söguskoðanir flugu hátt, meðal annars með stuðningi rússneskra fjölmiðla, áður en Rússar innlimuðu Krímskaga og studdu aðskilnaðarsinna í austurhluta Úkraínu. Norðurlönd berjist fyrir lýðræði og gegnsæi Því er full ástæða fyrir Björn í sinni skýrslu að gera svokölluðum fjölþátta ógnum hátt undir höfði og það gerir hann. Hann segir meðal annars að norrænu ríkin ættu að vera í forystu fyrir því að berjast fyrir lýðræði og gegnsæi í netheimum og leggur til að ríkisstjórnir eigi um það samstarf við einkafyrirtæki. „Þetta krefst vilja til að fletta ofan af illviljuðum og kúgandi upplýsingaaðgerðum ríkja og annarra aðila auk þess að standa vörð um og styðja opinberlega bæði norræn fræðasamtök og óháða fjölmiðla,“ segir Björn í skýrslunni. Björn setur þannig stuðning við einkarekna fjölmiðla í það samhengi að það sé einn þáttur í því að verjast erlendum undirróðri, sem á því auðveldari aðgang í almenna umræðu sem óháðir fjölmiðlar eru veikari. Í skýrslunni leggur Björn fram 14 tillögur. Þær varða loftslagsmál, fjölþátta ógnir og alþjóðastofnanir. Hann mælir ekki fyrir stórkostlegum stefnubreytingum eða uppbyggingu nýrra stofnana. Tillögurnar taka hins vegar mið af þungri undiröldu í alþjóðasamskiptum og veruleika norrænu ríkjanna. Tillögurnar má lesa sem hvatningu til norrænu ríkjanna um að beita sér sameiginlega, enda hafa þau sameinuð miklu meira afl á alþjóðavettvangi en sem nemur stærð þeirra. Hann vill líka að þau vinni saman að vörnum gegn sameiginlegum ógnum heima fyrir. Í raun er skýrslan leiðarvísir um hvernig Norðurlönd geta, á nokkrum mikilvægum sviðum, unnið saman í sókn og vörn á viðsjárverðum tímum. Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Norðurslóðir Utanríkismál Kína Rússland Mest lesið Eitruð kvenmennska Ása Lind Finnbogadóttir Skoðun Leiðin til helvítis Jón Pétur Zimsen Skoðun Sameining Garðabæjar og Hafnarfjarðar – kostir – ókostir - skynsemi Ó. Ingi Tómasson Skoðun Þau eru fá en þörfin er stór Sif Huld Albertsdóttir Skoðun Á undan jarðýtu komi fornleifafræðingur… Stefán Pálsson Skoðun Samningur HSÍ við Rapyd – Opið bréf til frambjóðenda í formannskjöri Hópur stuðningsmanna Íslands í handbolta Skoðun Búum til réttlátt lífeyriskerfi Hrafn Magnússon Skoðun Hvernig getum við notað nýjar ráðleggingar um mataræði? Óla Kallý Magnúsdóttir,Jóhanna E. Torfadóttir Skoðun Hinn nýi íslenski aðall Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir Skoðun Drögum úr fordómum í garð Breiðholts Alex Vor Ólafs,Jörundur Þór Hákonarson,Theodóra Líf Reykdal Skoðun Skoðun Skoðun Tollar – Fyrir hverja? Valdimar Birgisson skrifar Skoðun Þau eru fá en þörfin er stór Sif Huld Albertsdóttir skrifar Skoðun Samvinnufélög, valkostur í atvinnurekstri Elín H. Jónsdóttir,Guðrún Johnsen skrifar Skoðun Leiðin til helvítis Jón Pétur Zimsen skrifar Skoðun Eitruð kvenmennska Ása Lind Finnbogadóttir skrifar Skoðun Hinn nýi íslenski aðall Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir skrifar Skoðun Samningur HSÍ við Rapyd – Opið bréf til frambjóðenda í formannskjöri Hópur stuðningsmanna Íslands í handbolta skrifar Skoðun Gjaldskrár munu ekki virka til að koma aftur framleiðslu af stað Sæþór Randalsson skrifar Skoðun Mannúð og samvinna á tímum sögulegra þjáninga Sólrún María Ólafsdóttir skrifar Skoðun Hvernig getum við notað nýjar ráðleggingar um mataræði? Óla Kallý Magnúsdóttir,Jóhanna E. Torfadóttir skrifar Skoðun Þegar rykið hefur sest Jörgen Ingimar Hansson skrifar Skoðun Búum til réttlátt lífeyriskerfi Hrafn Magnússon skrifar Skoðun Á undan jarðýtu komi fornleifafræðingur… Stefán Pálsson skrifar Skoðun Hin raunverulega byggðastefna Jón Þór Kristjánsson skrifar Skoðun Sameining Garðabæjar og Hafnarfjarðar – kostir – ókostir - skynsemi Ó. Ingi Tómasson skrifar Skoðun Rúmir 30 milljarðar í fangelsi Guðmundur Ingi Þóroddsson skrifar Skoðun Sérstök staða orkusveitarfélaga! Guðmundur Haukur Jakobsson skrifar Skoðun Miklar endurbætur á lánum menntasjóðs námsmanna Elín Íris Fanndal skrifar Skoðun Drögum úr fordómum í garð Breiðholts Alex Vor Ólafs,Jörundur Þór Hákonarson,Theodóra Líf Reykdal skrifar Skoðun Er almenningur rusl? Sigurður Ingi Friðleifsson skrifar Skoðun Líffræðilega ómögulegt Björn Ólafsson skrifar Skoðun Veiðigjaldið stendur undir kostnaði Heiðrún Lind Marteinsdóttir skrifar Skoðun Minn gamli góði flokkur Hólmgeir Baldursson skrifar Skoðun Hve lengi tekur sjórinn við? Björn Brynjúlfur Björnsson skrifar Skoðun Orkan okkar, börnin og barnabörnin Jóna Bjarnadóttir skrifar Skoðun Að fjárfesta í sjálfbærri verðmætasköpun Ingibjörg Ösp Stefánsdóttir skrifar Skoðun Að bregðast ungu fólki í viðkvæmri stöðu Ingibjörg Isaksen skrifar Skoðun Þekkir þú áhrifavaldana í lífi barnsins þíns? Daðey Albertsdóttir,Silja Björk Egilsdóttir,Skúli Bragi Geirdal skrifar Skoðun Hliðarveruleiki hræðsluáróðurs og „pólitískur forarpyttur“ Þórður Snær Júlíusson skrifar Skoðun Fyrir hverja er Sjúkratryggingar Íslands? Hrefna Sif Jónsdóttir skrifar Sjá meira
Fyrr í þessum mánuði skilaði Björn Bjarnason af sér merkilegri skýrslu með fjórtán tillögum um aukið samstarf norrænu ríkjanna fimm á sviði alþjóða- og öryggismála. Það er til marks um gjörbreytt umhverfi í alþjóðamálum að í skýrslunni leggur Björn mikinn þunga í tillögur um að Norðurlöndin efli með sér samstarf um stafrænar ógnir á sviði lýðræðis, jöfnuðar, tjáningarfrelsis og annarra samnorrænna gilda. Skýrsla Björns kemur út 11 árum eftir Stoltenberg skýrsluna, sem vakti mikla athygli. Í báðum tilvikum fengu utanríkisráðherrar norrænu ríkjanna virtan einstakling til þess að koma með tillögur sem hægt væri að taka mið af við þróuna á norrænu samstarfi næstu árin. Báðar skýrslurnar bera vott um að sú aðferðafræði að fela einum einstaklingi slíkt verkefni getur borið góðan ávöxt. Árið 2009 lagði Thorvald Stoltenberg fyrrverandi forsætisráðherra Noregs til að Norðurlönd þróuðu með sér miklu meira samstarf í varnarmálum. Björn fjallar ekki mikið um hefðbundið hernaðarsamstarf Norðurlanda en þeim mun meira um aðrar víddir öryggismála. Það er til marks um hraða þróun á einum áratug. Þegar Stoltenberg settist niður við sín skrif grunaði fáa að á næstu árum myndu Bretar ganga úr Evrópusambandinu, Bandaríkjamenn kjósa forseta sem daðraði við úrgöngu úr Atlandshafsbandalaginu og Rússar beita sér með umfangsmikilli undirróðursherferð á samfélagsmiðlum fyrir hvoru tveggja. Stjórnvöld í Kína voru byrjuð að reyna að sölsa undir sig Suðurkínahaf en voru enn langt frá því að móta þá virku, og stundum hörðu, innan- og utanríkisstefnu sem einkennir stjórn Xi Jinpings forseta. Facebook var bara fimm ára. Spenna á norðurslóðum Kínversk stjórnvöld áttu líka eftir að gefa út norðurslóðastefnu, sem þau gerðu í skýrslu 2018. Í henni er kallað eftir stórauknum fjárfestingum Kína í innviðum á norðurslóðum í því skyni að opna upp siglingaleið frá Kína til norðurs, eða það sem má kalla „silkileið um norðurhöf.“ Ekki þarf að þekkja hina upprunalegu silkileið vel til að skilja að slíkum flutningaleiðum fylgir óhjákvæmilega pólitík og pólitík fylgir hagsmunagæsla og þegar hagsmunir stórvelda skarast þá eru vopnin sjaldnast langt undan. Í sinni skýrslu dregur Björn fram ofuráherslu norrænu ríkjanna á að lágmarka spennu á norðurslóðum. Spennan er þrátt fyrir það að aukast og ekkert bendir til þess að hún muni minnka. Stoltenberg skýrslan var skrifuð þremur árum eftir brotthvarf Bandaríkjahers frá Íslandi. Nú gefa Bandaríkjamenn norðurslóðum gaum á ný með umfangsmiklum heræfingum, nýlegri ákvörðun um að koma upp hernaðaraðstöðu á fjórum stöðum nálægt norðurskautssvæðinu og að smíða þrjá stóra ísbrjóta og jafnvel áhuga á að kaupa Grænland. Þegar Mike Pence varaforseti Bandaríkjanna heimsótti Ísland á síðasta ári var honum tvennt efst í huga: Annars vegar að Íslendingar úthýstu kínverska fyrirtækinu Huawei og hins vegar að Íslendingar höfnuðu boði Kínverja um þátttöku í innviðauppbyggingarverkefninu „belti og braut.“ Enn er ekki útséð um hvort íslensk stjórnvöld fara að þeim boðum – en Bretar tilkynntu fyrr í vikunni að Huawei yrði ekki með í framtíðarþróun 5G kerfis þar í landi. Bandaríkjaforseti þakkaði sjálfum sér þá niðurstöðu. Stafrænar árásir Rússa Þó að Kína sé rísandi stórveldi með augastað á norðurslóðum má ekki gleyma Rússlandi Vladimírs Pútín forseta, sem nú hefur tryggt sér möguleika á að sitja við völd til 2036. Undir Pútín hafa Rússar ráðist inn í Georgíu, innlimað hluta af Úkraínu og staðið fyrir stafrænni moldvörpustarfsemi um allan heim en með mikilli áherslu á grannþjóðir okkar í Eystrasaltsríkjunum. Pútín hefur byggt upp stjórnkerfi sem reiðir sig bæði á leyniþjónustustofnanir ríkis og hers og á voldug stórfyrirtæki sem hafa fengið að dafna í skjóli opinbers stuðnings. Stafrænar árásir slíkra aðila á innviði og lýðræðislegar grunnstoðir fjölda ríkja hafa verið svo ákafar að spurningar ágerast um hvenær hægt verði að tala um íhlutun eða jafnvel árásir, þó að ekki séu notuð hefðbundin vopn. Fáir eru jafn meðvitaðir um þessa ógn og ráðamenn í Eystrasaltsríkjunum þremur; Eistlandi, Lettlandi og Litháen. Á fundi í Vilnius í nóvember 2018 með erlendum ritstjórum, sem undirritaður tók þátt í, varaði Linas Linkevicius utanríkisráðherra Litháens við tilraunum Rússa til að hafa áhrif á almenningsálitið víða um heim. „Fjölmiðlar eru í fremstu víglínu hins nýja upplýsingastríðs,“ sagði hann. Litháar vita hvað þeir eru að tala um. Þeir verða fyrir daglegum tölvuárásum af margvíslegu tagi. Þá hafa rússneskir fjölmiðlar, samfélagsmiðlar og stjórnmálamenn í mörg ár kerfisbundið dreift áróðri um að hinir og þessir hlutar landsins – svo sem höfuðborgin Vilnius og þriðja stærsta borg landsins Klaipeda - tilheyri í raun ekki Litháen eða eigi ekki að gera það. Litháar óttast að áróður sem þessi kunni að vera undanfari einhvers verra. Sams konar söguskoðanir flugu hátt, meðal annars með stuðningi rússneskra fjölmiðla, áður en Rússar innlimuðu Krímskaga og studdu aðskilnaðarsinna í austurhluta Úkraínu. Norðurlönd berjist fyrir lýðræði og gegnsæi Því er full ástæða fyrir Björn í sinni skýrslu að gera svokölluðum fjölþátta ógnum hátt undir höfði og það gerir hann. Hann segir meðal annars að norrænu ríkin ættu að vera í forystu fyrir því að berjast fyrir lýðræði og gegnsæi í netheimum og leggur til að ríkisstjórnir eigi um það samstarf við einkafyrirtæki. „Þetta krefst vilja til að fletta ofan af illviljuðum og kúgandi upplýsingaaðgerðum ríkja og annarra aðila auk þess að standa vörð um og styðja opinberlega bæði norræn fræðasamtök og óháða fjölmiðla,“ segir Björn í skýrslunni. Björn setur þannig stuðning við einkarekna fjölmiðla í það samhengi að það sé einn þáttur í því að verjast erlendum undirróðri, sem á því auðveldari aðgang í almenna umræðu sem óháðir fjölmiðlar eru veikari. Í skýrslunni leggur Björn fram 14 tillögur. Þær varða loftslagsmál, fjölþátta ógnir og alþjóðastofnanir. Hann mælir ekki fyrir stórkostlegum stefnubreytingum eða uppbyggingu nýrra stofnana. Tillögurnar taka hins vegar mið af þungri undiröldu í alþjóðasamskiptum og veruleika norrænu ríkjanna. Tillögurnar má lesa sem hvatningu til norrænu ríkjanna um að beita sér sameiginlega, enda hafa þau sameinuð miklu meira afl á alþjóðavettvangi en sem nemur stærð þeirra. Hann vill líka að þau vinni saman að vörnum gegn sameiginlegum ógnum heima fyrir. Í raun er skýrslan leiðarvísir um hvernig Norðurlönd geta, á nokkrum mikilvægum sviðum, unnið saman í sókn og vörn á viðsjárverðum tímum.
Samningur HSÍ við Rapyd – Opið bréf til frambjóðenda í formannskjöri Hópur stuðningsmanna Íslands í handbolta Skoðun
Hvernig getum við notað nýjar ráðleggingar um mataræði? Óla Kallý Magnúsdóttir,Jóhanna E. Torfadóttir Skoðun
Drögum úr fordómum í garð Breiðholts Alex Vor Ólafs,Jörundur Þór Hákonarson,Theodóra Líf Reykdal Skoðun
Skoðun Samningur HSÍ við Rapyd – Opið bréf til frambjóðenda í formannskjöri Hópur stuðningsmanna Íslands í handbolta skrifar
Skoðun Hvernig getum við notað nýjar ráðleggingar um mataræði? Óla Kallý Magnúsdóttir,Jóhanna E. Torfadóttir skrifar
Skoðun Sameining Garðabæjar og Hafnarfjarðar – kostir – ókostir - skynsemi Ó. Ingi Tómasson skrifar
Skoðun Drögum úr fordómum í garð Breiðholts Alex Vor Ólafs,Jörundur Þór Hákonarson,Theodóra Líf Reykdal skrifar
Skoðun Þekkir þú áhrifavaldana í lífi barnsins þíns? Daðey Albertsdóttir,Silja Björk Egilsdóttir,Skúli Bragi Geirdal skrifar
Samningur HSÍ við Rapyd – Opið bréf til frambjóðenda í formannskjöri Hópur stuðningsmanna Íslands í handbolta Skoðun
Hvernig getum við notað nýjar ráðleggingar um mataræði? Óla Kallý Magnúsdóttir,Jóhanna E. Torfadóttir Skoðun
Drögum úr fordómum í garð Breiðholts Alex Vor Ólafs,Jörundur Þór Hákonarson,Theodóra Líf Reykdal Skoðun